Hoe kon hij wedijveren met zijn naamgenoot en grote voorbeeld? Die wist de loop der geschiedenis voor te toveren als een leergang die de mensheid in al zijn onvolmaaktheid moest doormaken. Was het realiteit of prozaïstisch vernuft dat hij liet zien? Als gewoon leraar geschiedenis op een middelbare school brak Johan Huizinga zich het hoofd.
Hoe konden verschijnselen voortgebracht door grote geesten en gewelddadige monsters aan kinderen verklaard worden? Had het zin ze hiermee op te zadelen? Wat was dat historisch besef dat ze bijgebracht moest worden? Jazeker, ze moesten weten wat er aan de hand was. Zonder dat waren ze vatbaar voor indianenverhalen. Oorlogen worden gevoerd om iets uit te vechten. Het gaat dan om geschillen tussen landen, stammen. Het historisch besef zou er toe moeten dienen om te weten aan welke kant je stond. De leeftijdsgrens te kiezen voor de volksvertegenwoordiging werd steeds lager.
Er was een jongen in de klas die de vraag had gesteld of het waar was dat het westen door Rusland bedreigd werd. Wat moest hij hierop antwoorden?
Hoe kon hij uitleggen waarom Rusland Oekraïne wilde veroveren? Er waren boeken over geschreven die je jonge mensen niet kon uitleggen. Waarom moesten zoveel mensenlevens verspild worden door de grillen van een paar despoten? Het soldatendom was verleden tijd. Waarom en wanneer was je bereid als een held te sterven. Als leraar werd er van hem wat verwacht. Kinderen kon je niet aan hun lot overlaten. Wat was beter? Gehoorzaamheid wat kon leiden tot een moordmachine of een twistzieke samenleving dat zich niet kon of wilde verdedigen?
Het was allemaal niet uit te leggen.
Hij had het opgelost door allen in de klas een kans te geven wat hij of zij er van dacht. Er was er één die schouderophalend zei: ‘Nou ja dan leren we Russisch’. Maar de meesten hulden zich in stilzwijgen. En zo was de les geëindigd. Maar had hij niet moeten zeggen dat iedereen zich bedreigd voelde. De Russen zijn bang voor de democratie en Europa is bang voor de Russische beer. Grote broer Amerika is verleden tijd. Die toont zijn zwakte door geld te tellen, terugvalt op achterhaalde bijbelse spreuken, stemmen probeert te winnen door de kerk na te praten.
En nu zat hij met het geschil met zijn zuster Hester. Ze hadden hun vader begraven. Er was de vraag geweest of hij niet gecremeerd had moeten worden. Ze durfden het niet aan, uit eerbied voor hem. Hun moeder leefde nog maar het huwelijk was allang gestrand. Ze hadden wel een kaart gestuurd. Vader Jurriaan was altijd zwaar op de hand geweest. Eigenlijk durfde hij de deur niet uit. Met zijn groentewinkel kon het vriezen of dooien. Ze kochten of ze kochten niet. Op de veiling van hetzelfde laken een pak. Met veel aanbod was de prijs laag, maar kon hij het kwijt? Met weinig aanbod kon je je geld verspelen.
De groentewinkel had opgehouden te bestaan. Niemand zag wat in die vooroorlogse handel.
De nalatenschap hadden ze aanvaard onder het voorrecht van boedelbeschrijving. Ze waren bang voor lijken in de kast. De huisbaas was blij. Natuurlijk, nu kon hij het pand vrij van huur verkopen. Het enige wat overbleef was de pendule.
Die kwam van tante Koosje, een oudtante zonder kinderen. Het stond eerst in een lege slaapkamer. Misschien omdat ze niet wisten wat ze er mee moesten. Later was er in de familie ruzie toen oom Piet gewaar werd hoeveel het ding waard was. Hij vond dat hij er recht op had. Het werd toen wel in de gang beneden geplaatst.
Nu vader was overleden werd de pendule een probleem. Wie moest het hebben? Hester en Johan waren twee zielen één gedachte. Ze konden zich niet voorstellen het ooit oneens geweest te zijn. Het dwong hen er toe de pendule op te slaan tot zich een oplossing aandiende. Dat duurde tot ze erop gewezen werden welk bedrag ze verspeelden door het niet te laten veilen. Hester was rijk getrouwd en had het niet nodig maar Johan wel. Als leraar geschiedenis werd hij slechts schamel beloond.
Maar het veilinghuis bevond zich in zwaar water. Het lichtte de hand met de verzekeringspenningen door te laag te verzekeren. Tijdens het vervoer brak door achterstallig onderhoud een liftkabel en de pendule werd onherstelbaar beschadigd. In het faillissement van het veilinghuis restte hen de toezegging van de curator dat ze op de lijst van concurrente schuldeisers geplaatst werden.
Zo bleven Hester en Johan achter met een wrang gevoel. Nu misten ze het slaan, het getingel vroeger als ze aan tafel moesten. Ze hadden het willen verkwanselen maar de pendule had wraak had genomen.
In de klas werd leraar geschiedenis Johan Huizinga toch weer opgezadeld met lastige vragen. De kinderen werden ongeduldig. Het was duidelijk dat er bij hen thuis gepraat werd. Hij brak zich het hoofd. Hij kon voor de klas geen politiek standpunt innemen. Aan het verleden kon je je niet branden. Hij verviel in overpeinzingen. Waarom ontstaan er oorlogen? Wat is goed en wat is verkeerd?
Hij dacht aan de pendule die roerige tijden had doorstaan. De pendule sloeg halve en hele uren ongeacht het gewicht, de betekenis van het ogenblik. Wat er ook gebeurde, de hemel leek op instorten, de klok sloeg en een bladzij werd omgeslagen, een nieuw hoofdstuk diende zich aan. Hoe kon je het hoofd bieden aan de verschrikkingen.
Het einde van de tweede wereldoorlog leek een zegen. En nu werden ze opgezadeld met een nieuw conflict. Europa wordt uitgeleverd aan Rusland. Had je er geen recht op daar niet aan te denken, te vertrouwen op de pendule die de weg wees.
Was het vroeger beter dan nu? Had bij het verdrag van Potsdam in augustus 1945 de onervaren Amerikaanse president Harry Truman Europa niet uitgeleverd aan de Russen, waar gesproken werd over de aan de ander gegunde invloedssferen? Die hardvochtige meedogenloze eisen van Poetin zijn niets bij wat Stalin zich toegeëigend had.
De historicus relativeert de verschrikkingen als hij terugkijkt. Was het niet beter weg te kijken bij tijd en wijle om zich ruimte te geven, zich te koesteren en te mijmeren over de grote sprong voorwaarts.
In de tijd van Stalin hadden eenvoudige Russische mensen hun bedden om zich af te zonderen van het leed, zoals ook in Nederland in de tweede wereldoorlog.
Wat zouden wij zijn zonder de pendule die ons de weg wijst. Die slaat niet alleen halve en hele uren, maar belichaamt ook de geschiedenis. Het laat de slinger de ene keer links en de andere keer rechts uitslaan.
Zo bewees de teloorgegane pendule Johan Huizinga de weg hoe de kinderen voor te houden wat er aan de hand was.
